ПОЧЕТНА
СТРАНА

ЗАКОН ЗА КРИВИЧНАТА ПОСТАПКА

(Овој Закон е објавен во Службен весник на РМ бр. 15/97)

ДЕЛ ПРВИ

ОПШТИ ОДРЕДБИ

Глава И

ОСНОВНИ НАЧЕЛА

Член 1

(1) Овој закон ги утврдува правилата со кои се осигурува никој невин да не биде осуден, а на виновникот да му се изрече кривична санкција под условите што ги предвидува Кривичниот законик и врз основа на законито спроведената постапка.

(2) Пред да се донесе правосилна пресуда, слободите и правата на обвинетиот и другите лица можат да бидат ограничени само во мера која е нужна и под услови што ги предвидува овој закон.

Член 2

(1) Лицето обвинето за кривично дело ќе се смета за невино сi додека неговата вина не биде утврдена со правосилна судска пресуда.

(2) Постоењето или непостоењето на фактите што го чинат обележјето на кривичното дело или од кои зависи примената на некоја одредба од Кривичниот законик, судот го утврдува на начин поволен за обвинетиот.

Член 3

(1) Лицето повикано, приведено или лишено од слобода мора веднаш да биде известено, на јазик што го разбира, за причините за повикувањето, приведувањето или лишувањето од слобода и за било какво кривично обвинение против него, како и за неговите права и од него не може да се бара изјава.

(2) Осомничениот, односно обвинетиот мора најпрвин на јасен начин да се поучи за правото да молчи; правото да се советува со адвокат и да има бранител по негов избор за време на испитувањето, како и за правото за приведувањето или лишувањето од слобода да се извести член на неговото семејство или нему блиско лице.

(3) Лицето лишено од слобода мора веднаш, а најдоцна во рок од 24 часа од моментот на лишување од слобода, да биде изведено пред суд, кој без одлагање ќе одлучи за законитоста на лишувањето од слобода.

Член 4

(1) Лицето обвинето за кривично дело има право на правично и јавно судење, во разумен рок, пред надлежен, независен и непристрасен суд, установен со закон.

(2) Секој обвинет ги има следните минимални права:

- да биде информиран веднаш, на јазик што го разбира и детално за делата за кои се товари и доказите против него;

- да има доволно време и можности за подготвување на својата одбрана и да комуницира со бранител по сопствен избор;

- да биде суден во негово присуство и да се брани лично или со помош на бранител по сопствен избор, а доколку нема средства да плати бранител истиот да го добие бесплатно кога тоа го бараат интересите на правдата;

- да не биде присилен да искажува против себе или своите блиски или да признае вина;

- да биде присутен при испитувањето на сведоците и да може да им поставува прашања.

Член 5

Никој не може повторно да биде суден или казнет за дело за кое веќе бил суден и за кое е донесена правосилна судска одлука.

Член 6

Во кривичната постапка службен јазик е македонскиот јазик и неговото кирилско писмо.

Член 7

(1) Припадник на националност државјанин на Република Македонија во кривичната постапка има право да се служи на јазикот на националноста на која припаѓа и на неговото писмо. Судот на тоа лице му обезбедува бесплатно преведувач.

(2) Другите странки, сведоци и учесници во постапката пред судот имаат право на бесплатна помош на преведувач, ако не го разбираат или зборуваат јазикот на кој се води постапката.

(3) За правото на преведувач лицето ќе се поучи. Во записникот ќе се забележи дека е дадена поука и изјавата на лицето.

(4) Преведувањето го врши судски преведувач.

Член 8

(1) Тужбите (обвинителните акти, обвинителните предлози и приватните тужби), жалбите и другите поднесоци се упатуваат до судот на службениот јазик.

(2) Припадник на националност, државјанин на Република Македонија има право поднесоците до судот да ги упатува на јазикот и писмото на националноста на која i припаѓа. Судот во таков случај ги преведува поднесоците и така преведени ги доставува на другите странки во постапката.

(3) Други лица кои не го зборуваат или разбираат македонскиот јазик и неговото кирилско писмо можат поднесоците до судот да ги упатат на својот јазик и писмо. Во тие случаи судот постапува како во став 2 на овој член.

(4) Странски државјанин кој е лишен од слобода има право поднесокот до судот да го упати на својот јазик, а во другите случаи - под услов на реципроцитет.

Член 9

(1) Поканите, одлуките и другите писмена судот ги упатува на службениот јазик.

(2) На припадник на националност, државјанин на Република Македонија поканата што ќе му се упати ќе биде напишана, покрај на македонски јазик и кирилско писмо и на јазикот и писмото на националноста на која i припаѓа.

(3) На обвинетиот, припадник на националност, државјанин на Република Македонија писмената ќе му се достават на јазикот со кој се служел во постапката.

Член 10

Забрането е и казниво од обвинетиот или од друго лице што учествува во постапката да се изнудува признание, односно некаква друга изјава.

Член 11

Лицето незаконито лишено од слобода, притворено или незаконито осудено, има право на надомест на штета од буџетските средства, има право да биде рехабилитирано, како и други права утврдени со закон.

Член 12

Обвинетиот или друго лице кое учествува во постапката кое од незнаење би можело да пропушти некое дејствие во постапката, или поради тоа да не ги користи своите права, судот ќе го поучи за правата што според овој закон му припаѓаат и за последиците од пропуштањето на дејствието.

Член 13

Судот е должен да настојува постапката да се спроведе без одолжување.

Член 14

(1) Судот и државните органи што учествуваат во кривичната постапка се должни вистинито и наполно да ги утврдат фактите што се од важност за донесу-вање на законита одлука.

(2) Судот и државните органи се должни со еднакво внимание да ги испитуваат и утврдат како фактите што го товарат обвинетиот, така и оние што му одат во корист.

Член 15

(1) Правото на судот и на државните органи што учествуваат во кривичната постапка да го оценуваат постоењето или непостоењето на фактите не е врзано ниту ограничено со посебни формални доказни правила.

(2) Доказите прибавени на незаконит начин или со кршење на слободите и правата утврдени со Уставот, законот и ратификуваните меѓународни договори, како и доказите произлезени од нив, не можат да се користат и врз нив не може да се заснова судската одлука.

Член 16

(1) Кривичната постапка се поведува по барање од овластениот тужител.

(2) За дела за кои се гони по службена должност или по предлог на оштете-ниот, овластен тужител е јавниот обвинител, а за дела за кои се гони по приватна тужба овластен тужител е приватниот тужител.

(3) Ако јавниот обвинител најде дека нема основ за поведување или продол-жување на кривичната постапка, на неговото место може да стапи оштетениот како тужител под условите определени со овој закон.

Член 17

Јавниот обвинител е должен да преземе кривично гонење ако постојат докази дека е сторено кривично дело за кое се гони по службена должност.

Член 18

(1) Во кривичната постапка судовите судат во совет.

(2) Во основните судови за полесни кривични дела суди судија поединец.

Член 19

Кога е пропишано дека поведувањето на кривична постапка има за последици ограничување на определени права, овие последици, ако со закон поинаку не е определено, настапуваат со влегувањето во правна сила на обвини-телниот акт, а за кривичните дела за кои како главна казна е пропишана парична казна или затвор до три години од денот кога е донесена осудувачката пресуда, без оглед дали станала правосилна.

Член 20

(1) Ако примената на одредбите на Кривичниот законик зависи од претход-ното решение на некакво правно прашање за чие решение е надлежен судот во некоја друга постапка или некој друг државен орган, судот што суди во кривичниот предмет може сам да го реши и тоа прашање според одредбите што важат за докажување во кривичната постапка. Решението на ова правно прашање од страна на кривичниот суд има дејство само за кривичниот предмет што го расправа овој суд.

(2) Ако за таквото претходно прашање веќе донел одлука судот во некоја друга постапка или друг државен орган, таквата одлука не го врзува кривичниот суд во поглед на оцената дали е сторено определено кривично дело.

Г л а в а ИИ

НАДЛЕЖНОСТ НА СУДОВИТЕ

1. Стварна надлежност и

состав на судот

Член 21

Судовите во кривичните предмети судат во границите на својата стварна надлежност определена со закон.

Член 22

(1) Во прв степен судовите судат во совети составени од двајца судии и тројца судии-поротници за кривични дела за кои со закон е пропишана казна затвор во траење од 15 години или казна доживотен затвор, а во совети составени од еден судија и двајца судии-поротници - за кривични дела за кои со закон е пропишана поблага казна. За кривични дела за кои како главна казна е пропишана парична казна или казна затвор до три години, во прв степен суди судија поединец.

(2) Во втор степен судовите судат во совети составени од петмина судии за кривични дела за кои со закон е пропишана казна затвор во траење од 15 години или казна доживотен затвор, а во совети составени од тројца судии - за кривични дела за кои е пропишана поблага казна. Кога суди во втор степен на претрес, советот е составен од двајца судии и тројца судии поротници.

(3) Во трет степен судовите судат во совети составени од петмина судии.

(4) Дејствијата во истрагата ги врши судија на првостепениот суд (истражен судија).

(5) Претседателот на судот и претседателот на советот одлучуваат во случаите предвидени во овој закон.

(6) Првостепените судови, во совет составен од тројца судии, одлучуваат за жалби против решенија на истражен судија и против други решенија кога тоа е определено со овој закон, донесуваат одлуки во прв степен надвор од главниот претрес спроведуваат постапка, донесуваат пресуда по одредбите на член 508 став 2 до 6 од овој закон и ставаат предлози во случаите предвидени во овој или во друг закон.

(7) По барање за вонредно ублажување на казната и барање за вонредно преиспитување на правосилна пресуда, судот одлучува во совет составен од петмина судии ако станува збор за кривично дело за кое во законот е пропишана казна доживотен затвор, а во совет составен од тројца судии - ако станува збор за кривично дело за кое е пропишана поблага казна.

(8) По барање за заштита на законитоста судот одлучува во совет составен од петмина судии, а доколку барањето е поднесено против одлука на Врховниот суд на Република Македонија, за барањето Врховниот суд на Република Македонија одлучува на општа седница.

(9) Ако со овој закон поинаку не е определено судовите од повисок степен одлучуваат во совет составен од тројца судии во случаите што не се предвидени во претходните ставови на овој член.

2. Месна надлежност

Член 23

(1) Месно надлежен по правило е судот на чие подрачје е извршено или обидено кривичното дело.

(2) Приватна тужба може да се поднесе и до судот на чие подрачје обвинетиот има живеалиште или престојувалиште.

(3) Ако кривичното дело е извршено или обидено на подрачја на различни судови или на границата на тие подрачја или е неизвесно на кое подрачје е извршено или обидено, надлежен е оној од тие судови што по барање од овластениот тужител прв ја започнал постапката, а ако постапката сi уште не е започната - судот до кој прво е поднесено барањето за поведување на постапката .

Член 24

Ако кривичното дело е сторено на домашен брод или на домашен воздухоплов додека се наоѓа во домашно пристаниште, надлежен е судот на чие подрачје се наоѓа тоа пристаниште. Во други случаи кога кривичното дело е сторено на домашен брод или на домашен воздухоплов, надлежен е судот на чие подрачје се наоѓа матичното пристаниште на бродот односно на воздухопловот или домашното пристаниште во кое бродот односно воздухопловот прв пат ќе се запре.

Член 25

(1) Ако кривичното дело е сторено преку печат, надлежен е судот на чие подрачје списот е печатен. Ако тоа место не е познато или списот е печатен во странство, надлежен е судот на чие подрачје се растура печатениот спис.

(2) Ако според законот одговара составувачот на списот, надлежен е и судот на местото во кое составувачот има живеалиште, или судот на местото каде што се одиграл настанот на кој се однесува списот.

(3) Одредбите на претходните ставови согласно ќе се применат и во случај ако списот или изјавата е објавена преку радиото или телевизијата.

Член 26

(1) Ако не е познато местото на извршувањето на кривичното дело или ако тоа место е надвор од територијата на Република Македонија, надлежен е судот на чие подрачје обвинетиот има живеалиште или престојувалиште.

(2) Ако судот на чие подрачје обвинетиот има живеалиште или престојува-лиште веќе ја започнал постапката, останува надлежен иако се узнало за местото на извршувањето на кривичното дело.

(3) Ако не е познато местото на извршувањето на кривичното дело, ниту живеалиштето или престојувалиштето на обвинетиот или обата се надвор од територијата на Република Македонија, надлежен е судот на чие подрачје обвинетиот ќе се фати или самиот ќе се пријави.

Член 27

Ако некое лице сторило кривични дела во Република Македонија и во странство, надлежен е судот што е надлежен за кривичното дело сторено во Република Македонија.

Член 28

Ако според одредбите на овој закон не може да се установи кој суд е месно надлежен Врховниот суд на Република Македонија ќе определи еден од стварно надлежните судови пред кој ќе се спроведе постапката.

3.Спојување и раздвојување на постапката

Член 29

(1) Ако исто лице е обвинето за повеќе кривични дела, надлежен е оној суд што по барање од овластениот тужител прв ја започнал постапката, а ако поста-пката уште не е започната - судот до кој прво е поднесено барањето за поведување на постапката.

(2) Според одредбите на став 1 од овој член се определува надлежноста и во случај ако оштетениот истовремено сторил кривично дело спрема обвинетиот.

(3) За соизвршителите по правило е надлежен судот кој како надлежен за еден од нив прв ја започнал постапката.

(4) Судот што е надлежен за извршителот на кривичното дело по правило е надлежен и за соучесниците, прикривачите, лицата што му помогнале на стори-телот по извршувањето на кривичното дело, како и за лицата што не го пријавиле подготвувањето на кривичното дело и извршувањето на кривичното дело или сторителот.

(5) Во сите случаи од ставовите 1, 2, 3 и 4 на овој член по правило, ќе се спроведе единствена постапка и ќе се донесе една пресуда.

(6) Судот може на предлог од јавниот обвинител да одлучи да се спроведе единствена постапка и да се донесе една пресуда и во случај кога се обвинети повеќе лица за повеќе кривични дела, но само ако меѓу извршените кривични дела постои меѓусебна врска и ако постојат исти докази.

(7) Судот може да одлучи да се спроведе единствена постапка и да се донесе една пресуда ако пред ист суд се водат одвоени постапки против исто лице за повеќе кривични дела и против повеќе лица за исто кривично дело.

(8) За спојување на постапката одлучува судот што е надлежен за спрове-дување на единствена постапка. Против решението со кое е определено спојување на постапката или со кое е одбиен предлогот за спојување не е дозволена посебна жалба.

Член 30

(1) Судот што е надлежен според член 29 од овој закон може од важни причи-ни или од причини на целесообразност до завршувањето на главниот претрес да одлучи постапката за одделни кривични дела или против одделни обвинети да се раздвои и посебно да се доврши или да му се предаде на друг надлежен суд..

(2) Решението за раздвојување на постапката го донесува надлежниот суд по сослушувањето на јавниот обвинител кога кривичната постапка се води по негово барање.

(3) Против решението со кое е определено раздвојување на постапката или со кое е одбиен предлогот за раздвојување на постапката не е дозволена посебна жалба.

4. Пренесување на месната надлежност

Член 31

(1) Ако надлежниот суд од правни или стварни причини е спречен да поста-пува, должен е за тоа да го извести непосредно повисокиот суд кој по сослушување-то на јавниот обвинител, кога постапката се води по барање од јавниот обвинител, ќе определи друг стварно надлежен суд на своето подрачје.

(2) Против ова решение не е дозволена посебна жалба.

Член 32

(1) Заеднички непосредно повисокиот суд може за водење на постапката да определи друг стварно надлежен суд на своето подрачје ако е очигледно дека така полесно ќе се спроведе постапката или ако постојат други важни причини.

(2) Решението во смисла на став 1 од овој член судот може да го донесе по предлог од истражниот судија, судијата поединец или од претседателот на советот, или по предлог од јавниот обвинител кој постапува пред судот што одлучува за пренесување на месната надлежност кога кривичната постапка се води по барање од јавниот обвинител.

5. Последици од ненадлежност и

судир на надлежноста

Член 33

(1) Судот е должен да внимава на својата надлежност и штом ќе забележи дека не е надлежен ќе се огласи за ненадлежен и по правосилноста на решението ќе го упати предметот до надлежниот суд.

(2) Откако обвинителниот акт ќе влезе во правна сила, судот не може да се огласи за месно ненадлежен ниту странките можат да истакнуваат приговор за месната ненадлежност.

(3) Ненадлежниот суд е должен да ги преземе оние дејствија во постапката за кои постои опасност од одлагање.

Член 34

(1) Ако судот на кој му е отстапен предметот како на надлежен смета дека е надлежен судот што му го отстапил предметот или некој друг суд, ќе поведе постапка за решавање на судирот на надлежноста.

(2) Кога по повод жалбата против одлуката на првостепениот суд со кој тој се огласил за ненадлежен донел одлука второстепениот суд за таа одлука е врзан по прашањето на надлежноста и судот на кој му е отстапен предметот ако второстепе-ниот суд е надлежен за решавање на судирот на надлежноста помеѓу тие судови.

Член 35

(1) Судирот на надлежноста меѓу судовите го решава заеднички непосредно повисокиот суд.

(2) Пред да донесе решение по повод судирот на надлежноста, судот ќе побара мислење од јавниот обвинител кој е надлежен да постапува пред тој суд, кога кривичната постапка се води по барање од јавниот обвинител. Против ова решение не е дозволена посебна жалба.

(3) При одлучувањето за судирот на надлежноста, судот може истовремено по службена должност да донесе одлука за пренесување на месната надлежност, ако се исполнети условите од член 32 на овој закон.

(4) Додека не се реши судирот на надлежноста помеѓу судовите, секој од нив е должен да ги преземе оние дејствија во постапката за кои постои опасност од одлагање.

Г л а в а ИИИ

ИЗЗЕМАЊЕ

Член 36

Судија или судија - поротник не смее да врши судска должност ако:

1) е оштетен со кривичното дело;

2) обвинетиот, неговиот бранител, тужителот, оштетениот, нивниот законски застапник или полномошник, му е брачен односно вонбрачен другар или роднина по крв во права линија до кој и да е степен, во странична линија до четвртиот степен, а по сватовство до вториот степен;

3) со обвинетиот, неговиот бранител, тужителот или со оштетениот е во однос на старател, лице под старателство, посвоител, посвоеник, хранител или храненик;

4) во истиот кривичен предмет вршел истражни дејствија или учествувал во испитувањето на обвинението пред главниот претрес, или учествувал во постапката како тужител, бранител, законски застапник или полномошник на оштетениот односно на тужителот, или е сослушан како сведок или како вештак;

5) во истиот предмет учествува во донесувањето на одлуката на понискиот суд или ако во истиот суд учествувал во донесувањето на одлуката која се побива со жалбата и

6) постојат околности што предизвикуваат сомневање во неговата непри-страсност.

Член 37

(1) Судијата или судија - поротник, штом ќе узнае дека постои некоја од при-чините за изземање од член 36 точки 1 и 5 на овој закон, должен е да ја прекине секоја работа врз тој предмет и за тоа да го извести претседателот на судот, кој ќе му определи замена. Ако станува збор за изземање на претседателот на судот, тој ќе си определи себе си заменик помеѓу судиите на тој суд, а ако тоа не е можно ќе побара од претседателот на непосредно повисокиот суд да определи замена.

(2) Ако судијата или судијата - поротник смета дека постојат други околности што го определуваат неговото изземање (член 36 точка 6), ќе го извести за тоа претседателот на судот.

Член 38

(1) Изземање можат да бараат и странките.

(2) Странките можат да поднесат барање за изземање до почетокот на глав-ниот претрес, а ако за причината за изземањето узнале подоцна, барањето го поднесуваат веднаш по узнавањето.

(3) Барањето за изземање на судија на повисокиот суд странката може да го стави во жалбата или во одговорот на жалбата.

(4) Странката може да бара изземање само на поименично определен судија или на судија - поротник кој постапува во предметот, односно на судија на повисо-киот суд.

(5) Странката е должна во барањето да ги наведе околностите поради кои смета дека постои некој од законските основи за изземање. Во барањето не може повторно да се наведуваат причините што се истакнувани во поранешното барање за изземање кое е одбиено.

Член 39

(1) За барањето за изземање од член 38 на овој закон одлучува претседателот на судот.

(2) Ако се бара изземање само на претседателот на судот, или на претседате-лот на судот и на судија или на судија - поротник, одлуката за изземање ја донесува претседателот на непосредно повисокиот суд, а ако се бара изземање на претседате-лот на Врховниот суд на Република Македонија одлуката за изземање ја донесува општата седница на тој суд.

(3) Пред да се донесе решение за изземање ќе се прибави изјава од судијата, од судијата - поротник односно од претседателот на судот а по потреба ќе се спрове-дат и други дејствија.

(4) Против решението со кое се усвојува барањето за изземање не е дозволе-на посебна жалба. Решението со кое се одбива барањето за изземање може да се побива со посебна жалба, а ако такво решение е донесено по подигнатото обвинение, тогаш само со жалба на пресудата.

(5) Ако барањето за изземање од член 36 точка 6 на овој закон е поднесено по почетокот на главниот претрес или ако е постапено спротивно на одредбите на член 38 ставови 4 и 5 од овој закон, барањето ќе се отфрли во целост, односно делумно. Против решението со кое се отфрла барањето не е дозволена посебна жалба. Решението со кое се отфрла барањето го донесува претседателот на судот, а на главниот претрес - советот. Во донесувањето на тоа решение може да учествува судијата чиешто изземање се бара.

Член 40

Кога судијата или судијата-поротник узнае дека е ставено барање за негово изземање, должен е веднаш да ја запре својата работа врз предметот, а ако станува збор за изземањето од член 36 точка 6 на овој закон, до донесувањето на решението за барањето може да ги презема само оние дејствија за кои постои опасност од одлагање.

Член 41

(1) Одредбите за изземање на судии и судии - поротници согласно ќе се при-менуваат и врз јавните обвинители и лицата кои врз основа на законот за јавното обвинителство се овластени да го застапуваат јавниот обвинител во постапката, записничарите, толкувачите и стручните лица, како и врз вештаците, ако за нив не е определено нешто друго (член 236).

(2) Јавниот обвинител одлучува за изземањето на лицата кои врз основа на законот за јавното обвинителство се овластени да го застапуваат во кривичната постапка. За изземањето на јавниот обвинител одлучува непосредно повисокиот јавен обвинител. За изземање на јавниот обвинител на Република Македонија одлучува колегиум на заменици на Јавното обвинителство на Република Македонија.

(3) За изземање на записничари, толкувачи, на стручното лице и на вештаци одлучува советот, претседателот на советот или судијата.

(4) Кога овластените службени лица на Министерството за внатрешни рабо-ти преземаат истражни дејствија врз основа на овој закон, за нивното изземање одлучува истражниот судија. Ако при преземањето на овие дејствија учествува записничар, за неговото изземање одлучува службеното лице кое го презема дејствието.

Г л а в а ИВ

ЈАВЕН ОБВИНИТЕЛ

Член 42

(1) Основно право и основна должност на јавниот обвинител е да ги гони сторителите на кривични дела.

(2) За кривични дела за кои се гони по службена должност јавниот обвинител е надлежен:

1) да презема потребни мерки во врска со откривањето на кривичните дела и со пронаоѓањето на сторителите и заради насочување на преткривичната постапка;

2) да бара спроведување на истрага;

3) да го подига и застапува обвинителниот акт, односно обвинителниот предлог пред надлежниот суд;

4) да изјавува жалби против неправосилните судски одлуки и да поднесува вонредни правни лекови против правосилните судски одлуки.

(3) Јавниот обвинител врши и други дејствија определени со овој закон.

Член 43

Месната надлежност на јавниот обвинител се определува според одредбите кои важат за надлежноста на судот на она подрачје за кое е назначен обвинителот.

Член 44

Кога постои опасност од одлагање, дејствијата во постапката ќе ги преземе и ненадлежен јавен обвинител, но за тоа мора веднаш да го извести надлежниот јавен обвинител.

Член 45

Јавниот обвинител ги презема сите дејствија во постапката за кои е овластен според законот сам или преку лицата кои врз основа на законот за јавното обвинителство се овластени да го застапуваат во кривичната постапка.

Член 46

Судирот на надлежноста меѓу јавните обвинители го решава заеднички непосредно повисокиот јавен обвинител.

Член 47

Јавниот обвинител може да се откаже од барањето за гонење до завршувањето на главниот претрес пред првостепениот суд, а пред повисокиот суд - во случаите предвидени со овој закон.

Г л а в а В

ОШТЕТЕН И ПРИВАТЕН ТУЖИТЕЛ

Член 48

(1) За кривичните дела за кои се гони по предлог или по приватна тужба, предлогот или тужбата се поднесуваат во рок од три месеци од денот кога лицето овластено за поднесување на предлогот или приватна тужба узнало за кривичното дело и за сторителот.

(2) Ако е подигната приватна тужба поради кривичното дело навреда, обвинетиот до завршувањето на главниот претрес и по истекот на рокот од став 1 на овој член може да подигне тужба против тужителот кој истовремено му ја нанесувал навредата (противтужба). Во ваков случај судот донесува една пресуда.

Член 49

(1) Предлог за гонење се поднесува до надлежниот обвинител (член 141), а приватна тужба до надлежниот суд.

(2) Ако самиот оштетен поднесе кривична пријава или стави предлог за остварување на имотно-правно барање во кривичната постапка, ќе се смета дека со тоа ставил предлог за гонење.

(3) Кога оштетениот поднел кривична пријава или предлог за гонење, а во текот на постапката ќе се утврди дека станува збор за кривично дело за кое се гони по приватна тужба, пријавата односно предлогот ќе се смета како навремена приватна тужба ако е поднесена во рокот предвиден за приватна тужба. Навремено поднесената приватна тужба ќе се смета како навремено поднесен предлог на оштетениот, ако во текот на постапката се утврди дека се работи за кривично дело за кое се гони по предлог.

Член 50

(1) За малолетници и лица кои се наполно лишени од деловната способност, предлог за кривично гонење или приватна тужба поднесува нивниот законски застапник.

(2) Малолетник кој наполнил 16 години може и самиот да поднесе предлог или приватна тужба.

Член 51

Ако оштетениот или приватниот тужител умре во текот на рокот за поднесување на предлог или приватна тужба или во текот на постапката неговиот брачен односно вонбрачен другар, децата, родителите, посвоениците, посвоителите, браќата и сестрите можат во рок од три месеци по неговата смрт да поднесат предлог или тужба односно да дадат изјава дека ја продолжуваат постапката.

Член 52

Ако со кривичното дело се оштетени повеќе лица, гонењето ќе се преземе односно ќе се продолжи по предлог или приватна тужба од секој оштетен.

Член 53

Оштетениот и приватниот тужител можат со своја изјава до судот пред кој се води постапката да се откажат од предлогот, односно приватната тужба до завршувањето на главниот претрес. Во тој случај тие го губат правото повторно да поднесат предлог односно приватна тужба.

Член 54

(1) Ако приватниот тужител не дојде на главниот претрес иако е уредно повикан, или поканата не можела да му се врачи поради непријавување до судот на промената на адресата или престојувалиштето ќе се смета дека се откажал од тужбата, ако со овој закон не е определено нешто друго (член 428).

(2) Претседателот на советот ќе му дозволи враќање во поранешната состојба на приватниот тужител кој од оправдани причини не можел да дојде на главниот претрес или навремено да го извести судот за промената на адресата или престојувалиштето, ако во рок од осум дена по престанувањето на пречката поднесе молба за враќање во поранешната состојба.

(3) По истекот на три месеци од денот на пропуштањето не може да се бара враќање во поранешната состојба.

(4) Против решението со кое се дозволува враќање во поранешната состојба не е дозволена посебна жалба.

Член 55

(1) Оштетениот и приватниот тужител имаат право во текот на истрагата да укажат на сите факти и да предложат докази што се од важност за утврдување на кривичното дело, за пронаоѓање на сторителот на кривичното дело и за утврдување на нивните имотно-правни барања.

(2) На главниот претрес тие имаат право да предлагаат докази, да им поставуваат прашања на обвинетиот, на сведоците и на вештаците, да изнесуваат забелешки и објасненија во поглед на нивните искази и да даваат други изјави и да ставаат други предлози.

(3) Оштетениот, оштетениот како тужител и приватниот тужител имаат право да ги разгледуваат списите и да ги разгледуваат предметите што служат како доказ. На оштетениот може да му се ускрати разгледување на списите додека не биде сослушан како сведок.

(4) Истражниот судија и претседателот на советот ќе ги запознаат оштетениот и приватниот тужител со правата наведени во став 1 до 3 на овој член.

Член 56

(1) Кога јавниот обвинител ќе најде дека нема основа да го преземе гонењето за кривично дело за кое се гони по службена должност, или кога ќе најде дека нема основа да го преземе гонењето против некој од пријавените соучесници, должен е во рок од осум дена за тоа да го извести оштетениот и да го упати дека може самиот да го преземе гонењето. Вака ќе постапи и судот ако донел решение за запирање на постапката поради откажување на јавниот обвинител од гонењето.

(2) Оштетениот има право да го преземе односно да го продолжи гонењето во рок од осум дена од кога го примил известувањето од став 1 на овој член.

(3) Ако јавниот обвинител се откажал од обвинителниот акт, оштетениот може преземајќи го гонењето да остане при подигнатиот обвинителен акт или да подигне нов.

(4) Оштетениот што не е известен дека јавниот обвинител не го презел гонењето може своја изјава дека ја продолжува постапката да даде пред надлежниот суд во рок од три месеци од денот кога јавниот обвинител ја отфрлил пријавата.

(5) Кога јавниот обвинител, односно судот го известува оштетениот дека може да го преземе гонењето, ќе му достави и поука кои дејствија може да ги преземе заради остварување на ова право.

(6) Ако оштетениот како тужител умре во текот на траењето на рокот за преземање на гонење или во текот на траењето на постапката, неговиот брачен односно вонбрачен другар, децата, родителите, посвоениците, посвоителите, браќата и сестрите можат во рок од три месеци од денот на неговата смрт, да го преземат гонењето односно да дадат изјава дека ја продолжуваат постапката.

Член 57

(1) Кога јавниот обвинител ќе се откаже од обвинителниот акт на главниот претрес, оштетениот е должен веднаш да се изјасни дали сака да го продоложи гонењето. Ако оштетениот не е присутен на главниот претрес, а уредно е повикан или поканата не можела да му се врачи поради непријавување до судот на промената на адресата или престојувалиштето, ќе се смета дека не сака да го продолжи гонењето.

(2) Претседателот на советот на првостепениот суд ќе му дозволи враќање во поранешната состојба на оштетениот кој не е уредно повикан или е уредно повикан, а од оправдани причини не можел да дојде на главниот претрес на кој е донесена пресудата со која се одбива обвинението поради откажување на јавниот обвинител од обвинителниот акт, ако оштетениот во рок од осум дена од приемот на пресудата поднесе молба за враќање во поранешната состојба и ако во таа молба изјави дека го продолжува гонењето. Во овој случај главен претрес ќе се закаже повторно и со пресудата донесена врз основа на новиот главен претрес ќе се укине поранешната пресуда. Ако уредно повиканиот оштетен не дојде на новиот главен претрес, поранешната пресуда останува во сила. Одредбите на член 54 ставови 3 и 4 од овој закон ќе се применат и во овој случај.

Член 58

(1) Ако оштетениот во законскиот рок не го поведе или не го продолжи гонењето, или ако оштетениот како тужител не дојде на главниот претрес иако е повикан уредно, или поканата не можела да му се врачи поради непријавување до судот на промената на адресата или престојувалиштето ќе се смета дека се откажал од гонењето.

(2) Во случај на недоаѓање на оштетениот како тужител на главниот претрес на кој бил уредно повикан, ќе се применат одредбите на член 54 став 2 до 4 од овој закон.

Член 59

(1) Оштетениот како тужител ги има истите права што ги има јавниот обвинител, освен оние што му припаѓаат на јавниот обвинител како на државен орган.

(2) Во постапката што се води по барање од оштетениот како тужител, јавниот обвинител има право до завршувањето на главниот претрес самиот да го преземе гонењето и застапувањето на обвинението.

Член 60

(1) Ако оштетениот е малолетник или лице кое е наполно лишено од деловна способност, неговиот законски застапник е овластен да ги дава сите изјави и да ги презема сите дејствија за кои според овој закон е овластен оштетениот.

(2) Оштетениот кој наполнил 16 години е овластен самиот да дава изјави и да презема дејствија во постапката.

Член 61

(1) Приватниот тужител, оштетениот и оштетениот како тужител, како и нивните законски застапници можат своите права во постапката да ги вршат и преку полномошник.

(2) На оштетениот како тужител, кога постапката се води по негово барање за кривично дело за кое со закон е пропишана казна затвор во траење над пет години, судот може, по негово барање, да му постави полномошник ако е тоа во интерес на постапката и ако оштетениот како тужител, според својата имотна состојба, не може да ги поднесува трошоците на застапувањето. За барањето одлучува истражниот судија, односно претседателот на советот, а полномошникот го назначува претседателот на судот од редот на адвокатите.

Член 62

Приватниот тужител, оштетениот како тужител и оштетениот, како и нивните законски застапници и полномошници, се должни за секоја промена на адресата или на престојувалиштето да го известат судот.

Г л а в а ВИ

БРАНИТЕЛ

Член 63

1) Секое лице има право на бранител во предкривичната и во судската постапка.

2) Осомничениот во предкривичната постапка односно обвинетиот пред првото испитување мора да се поучи дека има право на бранител по свој избор и дека бранителот може да присуствува на неговото испитување.

(3) Бранител на обвинетиот можат да му обезбедат и неговиот законски застапник, брачниот односно вонбрачниот другар, роднина по крв во права линија, посвоител, посвоеник, брат, сестра и хранител.

(4) Бранител може да биде само адвокат.

(5) Бранителот е должен да поднесе полномоштие до органот пред кој се води постапката. Обвинетиот може на бранителот да му даде и усно полномоштие на записник кај органот пред кој се води постапката.

Член 64

(1) Повеќе обвинети можат да имаат заеднички бранител само ако тоа не е во спротивност со интересите на нивната одбрана.

(2) Еден обвинет може да има повеќе бранители, а одбраната се смета за обезбедена кога во постапката учествува еден од бранителите.

Член 65

(1) Бранител не може да биде оштетениот, брачниот односно вонбрачниот другар на оштетениот или на тужителот, ниту нивни роднина по крв во права линија до кој и да е степен, во странична линија до четвртиот степен или по сватовство до вториот степен.

(2) Бранител не може да биде ни лице што е повикано како сведок во постапката, освен ако според овој закон е ослободено од должноста за сведочење и изјавило дека нема да сведочи или ако бранителот се сослушува како сведок во случајот од член 218 точка 2 на овој закон.

(3) Бранител не може да биде ни лице кое во истиот предмет постапувало како судија или како јавен обвинител.

Член 66

(1) Ако обвинетиот е нем, глув или неспособен самиот успешно да се брани, или ако против него се води кривична постапка за кривично дело за кое во законот е пропишана казна доживотен затвор, мора да има бранител уште при првото испитување.

(2) Обвинетиот мора да има бранител ако против него е определен притвор за време додека трае притворот.

(3) По подигнатиот обвинителен акт поради кривично дело за кое со закон е пропишана казна затвор од десет години или потешка казна затвор, обвинетиот мора да има бранител во времето на доставувањето на обвинителниот акт.

(4) Обвинетиот на кој му се суди во отсуство (член 292) мора да има бранител штом ќе се донесе решение за судење во отсуство.

(5) Ако обвинетиот во случаите на задолжителна одбрана од претходните ставови на овој член сам не земе бранител, претседателот на судот ќе му постави бранител по службена должност за натамошниот тек на кривичната постапка до правосилноста на пресудата. Кога на обвинетиот ќе му се постави бранител по службена должност по подигнатиот обвинителен акт, за тоа ќе се извести обвинетиот заедно со доставувањето на обвинителниот акт.

Член 67

(1) Кога не постојат услови за задолжителна одбрана, а постапката се води за кривично дело за кое со закон е пропишана казна затвор над три години, на обвинетиот може, по негово барање, да му се постави бранител, ако според својата имотна состојба не може да ги поднесува трошоците на одбраната.

(2) Барањето за назначување бранител според став 1 на овој член може да се стави само по подигнатиот обвинителен акт. За барањето одлучува претседателот на советот, а бранителот го назначува претседателот на судот.

Член 68

(1) Наместо поставениот бранител (членови 66 и 67) обвинетиот може самиот да земе друг бранител. Во тој случај ќе се разреши назначениот бранител.

(2) Назначениот бранител може само од оправдани причини да бара да биде разрешен.

(3) За разрешување на бранителот во случај од ставовите 1 и 2 на овој член одлучува, пред главниот претрес, истражниот судија односно претседателот на советот, на главниот претрес советот, а во жалбената постапка претседателот на првостепениот совет, односно советот надлежен за одлучување во постапка по жалба. Против ова решение не е дозволена посебна жалба.

(4) Претседателот на судот може, по барање од обвинетиот или со негова согласност да го разреши назначениот бранител кој неуредно ја врши должноста. Наместо разрешениот бранител претседателот на судот ќе назначи друг бранител. За разрешувањето на бранителот ќе се извести Адвокатската комора.

Член 69

Кога е доставено барање од овластениот тужител за покренување на кривична постапка, како и кога истражниот судија пред донесување на решение за спроведување на истрага ќе изврши потребни истражни дејствија, бранителот има право да ги разгледа списите и другите прибавени предмети што служат како доказ.

Член 70

Ако обвинетиот се наоѓа во притвор бранителот може со него слободно и без надзор да се допишува и да разговара. По исклучок, истражниот судија во текот на истрагата, ова право може да го подложи на надзор ако притворот е одреден по основ на член 184 став 1 точка 2, а постои сомнение дека обвинетиот ќе го злоупотреби општењето со бранителот.

Член 71

(1) Бранителот е овластен да ги презема во корист на обвинетиот сите дејствија што може да ги преземе обвинетиот.

(2) Правата и должностите на бранителот престануваат кога обвинетиот ќе го отповика полномоштието.

Г л а в а ВИИ

ПОДНЕСОЦИ И ЗАПИСНИЦИ

Член 72

(1) Приватните тужби, обвинителните акти и обвинителните предлози на оштетениот како тужител, предлозите, правните лекови и другите изјави и соопштенија се поднесуваат писмено или се даваат усно на записник.

(2) Поднесоците од став 1 на овој член мораат да бидат разбирливи и да го содржат сi она што е потребно за да може да се постапи по нив.

(3) Ако во овој закон поинаку не е определено, судот ќе го повика подносите-лот на поднесокот што е неразбирлив или не содржи сi што е потребно за да може по него да се постапува да го исправи поднесокот односно да го дополни, а ако тој тоа не го стори во определениот рок, судот ќе го отфрли поднесокот.

(4) Во поканата за исправка, односно за дополнение на поднесокот подноси-телот ќе се предупреди за последиците од пропуштањето.

Член 73

(1) Поднесоците што според овој закон се доставуваат до противната странка му се предаваат на судот во доволен број примероци за судот и за другата странка.

(2) Ако вакви поднесоци не му се предадени на судот во доволен број примероци, судот ќе го повика подносителот во определен рок да му предаде доволен број примероци. Ако подносителот не постапи по наредбата на судот, судот ќе ги препише потребните примероци на трошок на подносителот.

Член 74

(1) Судот ќе го казни со парична казна од најмалку една половина а најмногу до двократен износ од просечната плата во Републиката исплатена во последниот месец објавен од Заводот за статистика (во натамошниот текст плати) бранителот, полномошникот, законскиот застапник, оштетениот, приватниот тужител или оштетениот како тужител кој во поднесокот или усно го навредува судот или лицето кое учествува во постапката. Решението за казнување го донесува истражниот судија односно советот пред кој е дадена изјавата, а ако е таа сторена во поднесокот - судот кој треба да одлучи за поднесокот. Против ова решение е дозво-лена жалба. Ако јавниот обвинител или лицето кое го застапува навредува некој друг, за тоа ќе се извести надлежниот јавен обвинител. За казнувањето на адвокатот односно на адвокатскиот приправник ќе се извести Адвокатската комора.

(2) Казнувањето според став 1 на овој член не влијае врз гонењето и изрекувањето на казната за кривичното дело извршено со навредувањето.

Член 75

(1) За секое дејствие преземено во текот на кривичната постапка ќе се состави записник истовремено кога се врши дејствието, а ако тоа не е можно, тогаш непосредно потоа.

(2) Записникот го пишува записничар. Само кога се врши претресување на дом или на лице, или дејствието се презема надвор од службените простории на органот, а записничар не може да се обезбеди, записникот може да го пишува лицето кое го презема дејствието.

(3) Записникот што го пишува записничар, се составува на тој начин што лицето кое го презема дејствието му кажува гласно на записничарот што ќе внесе во записникот.

(4) На лицето кое се испитува ќе му се дозволи само да ги кажува одговорите во записникот. Во случај на злоупотреба ова право може да му се ускрати.

Член 76

(1) Во записникот се внесува називот на државниот орган пред кој се врши дејствието, местото каде што се врши дејствието, денот и часот кога дејствието е започнато и завршено, имињата и презимињата на присутните лица и во кое својство присуствуваат, како и назначување на кривичниот предмет според кој се презема дејствието.

(2) Записникот треба да ги содржи суштествените податоци за текот и содржината на преземеното дејствие. Во записникот се забележува во форма на раскажување само суштествената содржина на дадените искази и изјави. Прашањата се внесуваат во записникот само ако е потребно да се разбере одговорот. Ако е потребно, во записникот дословно ќе се внесе прашањето што е поставено и одговорот што е даден. Ако при преземањето на дејствието се одземени предмети или списи, тоа ќе се назначи во записникот, а одземените предмети ќе се приклучат кон записникот или ќе се наведе каде се наоѓаат на чување.

(3) При преземање на дејствија како што е увид, претресување на дом или на лице, или препознавање на лица или на предмети (член 225) во записникот ќе се внесат и податоци што се важни со оглед на природата на таквото дејствие или за утврдување на идентичноста на одделни предмети (опис, мери и големина на предметите или трагите, ставање на ознака врз предметите и друго), а ако се направени скици, цртежи, планови, фотографии, филмски снимки и слично, тоа ќе се наведе во записникот и ќе се приклучи кон записникот.

Член 77

(1) Записникот мора да се води уредно, во него не смее ништо да се избрише, да се додаде или менува. Прецртаните места мораат да останат читливи.

(2) Сите преиначувања, исправки и додатоци се внесуваат на крајот на записникот и мораат да бидат заверени од страна на лицата кои го потпишуваат записникот.

Член 78

(1) Испитаното лице, лицата кои задолжително присуствуваат на дејствијата во постапката, како и странките, бранителот и оштетениот ако се присутни, имаат право да го прочитаат записникот или да бараат да им се прочита. За тоа е должно да го предупреди лицето кое го презема дејствието, а во записникот ќе се назначи дали предупредувањето е сторено и дали е прочитан записникот. Записникот секогаш ќе се прочита ако немало записничар и тоа ќе се назначи во записникот.

(2) Записникот го потпишува испитаното лице. Ако записникот се состои од повеќе листови, испитаното лице го потпишува секој лист.

(3) На крајот од записникот ќе се потпише толкувачот ако го имало, сведоци-те чиешто присуство е задолжително при преземањето на истражните дејствија, а при претресувањето и лицето што се претресува или чијшто дом се претресува. Ако записникот не го пишува записничар (член 75 став 2), записникот го потпишуваат лица што присуствуваат на дејствието. Ако такви лица нема или не се во состојба да ја сфатат содржината на записникот, записникот го потпишуваат двајца сведоци, освен ако не е можно да се обезбеди нивното присуство.

(4) Неписмено лице место потпис става отпечаток од показалецот на десната рака, а записничарот под отпечатокот ќе го запише неговото име и презиме. Ако поради неможност да се стави отпечаток од десниот показалец, се става отпечаток од некој друг прст или отпечаток од прст на левата рака, во записникот ќе се назначи од кој прст и од која рака е земен отпечатокот.

(5) Ако испитаното лице ги нема обете раце - ќе се прочита записникот, а ако е неписмено - записникот ќе му се прочита и тоа ќе се забележи во записникот. Ако испитаното лице одбие да го потпише записникот или да стави отпечаток од прстот тоа ќе се забележи во записникот и ќе се наведе причината за одбивањето.

(6) Ако дејствието не можело да се врши без прекин, во записникот ќе се назначи денот и часот кога настанал прекинот, како и денот и часот кога продол-жува дејствието.

(7) Ако имало приговор во поглед на содржината на записникот, во записни-кот ќе се наведат и тие приговори.

(8) Записникот на крајот го потпишува лицето кое го презело дејствието и записничарот.

Член 79

(1) Кога во овој закон е определено дека врз исказот на обвинетиот, на сведокот или на вештакот не може да се заснова судската одлука, истражниот судија по службена должност или на предлог од странките ќе донесе решение за издвојување на записниците за овие искази од списите веднаш, а најдоцна до завршувањето на истрагата, односно давањето согласност од истражниот судија дека обвинителен акт може да се подигне без спроведување истрага (член 153 став 1) . Против ова решение е дозволена посебна жалба.

(2) По правосилноста на решението, издвоените записници се затвораат во посебна обвивка и се чуваат кај истражниот судија одвоено од другите списи и не можат да се разгледуваат ниту можат да се користат во постапката.

(3) По завршената истрага, како и по давањето согласност дека може да се подигне обвинителен акт без спроведување истрага (член 153 став 1), истражниот судија ќе постапи според одредбите на ставовите 1 и 2 од овој член и во поглед на сите известувања што во смисла на член 142 од овој закон им ги дале на Министерството за внатрешни работи обвинетиот и лицата наведени во членовите 218 и 219 и член 236 став 1 од овој закон. Кога јавниот обвинител ќе подигне обвинителен акт без спроведување истрага (член 153 став 6) ќе ги достави списите во кои се наоѓаат ваквите известувања од истражниот судија, кој ќе постапи според одредбите на овој член.

Член 80

(1) Истражниот судија може да определи изведувањето на истражно дејствие да се сними со апарат за звучно или визуелно снимање, за што претходно ќе го извести лицето кое се испитува односно сослушува.

(2) Снимката мора да ги содржи податоците од член 76 став 1 на овој закон, податоците потребни за идентификација на лицето чијашто изјава се снима и податок во кое својство тоа лице ја дава изјавата. Кога се снимаат изјави на повеќе лица, мора да се обезбеди од снимката јасно да може да се распознае кој ја дал изјавата.

(3) По барање од сослушаното лице, снимката веднаш ќе се репродуцира, а исправките или објасненијата на тоа лице ќе се снимат.

(4) Во записникот за истражното дејствие ќе се внесе дека е извршено со апарат за звучно или визуелно снимање, кој го извршил снимањето, дека лицето што се сослушува претходно е известено за снимањето, дека снимката е репродуцирана и каде се чува снимката ако не е приложена кон списите на предметот.

(5) Истражниот судија може да определи звучната снимка во целост или делумно да се препише. Истражниот судија преписот ќе го прегледа, ќе го завери и ќе го приклучи кон записникот за преземање на истражното дејствие.

(6) Звучните и другите снимки ги чува судот во времето до кое се чува и кривичниот спис.

(7) Истражниот судија може да дозволи лицата кои имаат оправдан интерес со апарат за звучно или визуелно снимање да го снимат истражното дејствие.

Член 81

За записникот за главниот претрес важат и одредбите на членовите од 300 до 303 на овој закон.

Член 82

(1) За советувањето и гласањето ќе се состави посебен записник.

(2) Записникот за советувањето и гласањето го содржи текот на гласањето и одлуката што е донесена.

(3) Овој записник го потпишуваат сите членови на советот и записничарот. Одвоените мислења ќе се приклучат кон записникот за советувањето и гласањето, ако не се внесени во записникот.

(4) Записникот за советувањето и гласањето ќе се затвори во посебна обвивка. Овој записник може да го разгледа само повисокиот суд кога решава за правниот лек и во тој случај е должен записникот одново да го затвори во посебна обвивка и на обвивката да назначи дека го разгледал записникот.

Г л а в а ВИИИ

РОКОВИ

Член 83

(1) Роковите предвидени со овој закон не можат да се продолжат, освен кога законот изрично го дозволува тоа. Ако е во прашање рок што со овој закон е определен заради заштита на правото на одбрана и на другите процесни права на обвинетиот, тој рок може да се скрати ако тоа го бара обвинетиот писмено или усно на записник пред судот.

(2) Кога изјавата е врзана за рок се смета дека е дадена во рокот ако пред да истече рокот му е предадена на овој што е овластен да ја прими.

(3) Кога изјавата е упатена по пошта со препорачана пратка или по телеграф-ски пат, денот на предавањето на поштата се смета како ден на предавањето на оној до кого е упатена. Предавањето на воена пошта во места каде што не постои редовна пошта се смета како предавање на препорачана пратка на пошта.

(4) Обвинетиот кој се наоѓа во притвор може изјава што е врзана за рок да даде и на записник кај судот што ја води постапката или да ја предаде на управата на затворот, а лицето кое се наоѓа на издржување казна или се наоѓа во некоја уста-нова заради примена на мерка на безбедност или на воспитна мерка може таквата изјава да и ја предаде на управата во која е сместено. Денот кога е составен таков записник, односно кога изјавата i е предадена на управата на установата се смета како ден на предавање до органот што е надлежен да ја прими.

(5) Ако поднесокот што е врзан за рок поради незнаење или очигледна грешка на подносителот е предаден или упатен до ненадлежен суд пред истекот на рокот, па до надлежниот суд ќе стигне по истекот на рокот, ќе се земе дека е поднесен навреме.

Член 84

(1) Роковите се сметаат на часови, денови, месеци и години.

(2) Часот или денот кога е извршено доставувањето или соопштувањето, односно во кој паѓа настанот од кога треба да се смета траењето на рокот, не се засметува во рокот, туку за почеток на рокот се зема првиот нареден час, односно ден. Во еден ден се сметаат 24 часа, а месецот се смета по календарското време.

(3) Роковите определени по месеци односно по години се завршуваат со истекот на оној ден на последниот месец, односно на годината што по својот број му одговара на денот кога почнал рокот. Ако го нема тој ден во последниот месец, рокот се завршува последниот ден на тој месец.

(4) Ако последниот ден на рокот паѓа на државен празник или во сабота или во недела или во некој друг ден кога државниот орган не работел, рокот истекнува со истекот на првиот нареден работен ден.

Член 85

(1) На обвинетиот кој од оправдани причини ќе го пропушти рокот за изјавување жалба на пресуда или на решение за примена на мерки на безбедност или на воспитна мерка или за одземање на имотна корист, судот ќе му дозволи враќање во поранешната состојба заради изјавување жалба ако во рок од осум дена по престанувањето на причината поради која го пропуштил рокот поднесе молба за враќање во поранешната состојба и ако истовремено со молбата предаде и жалба.

(2) По истекот на три месеци од денот на пропуштањето не може да се бара враќање во поранешната состојба.

Член 86

(1) За враќање во поранешната состојба одлучува претседателот на советот кој ја донел пресудата или решението кое се побива со жалбата.

(2) Против решението со кое се дозволува враќање во поранешната состојба не е дозволена посебна жалба.

(3) Кога обвинетиот изјавил жалба на решението со кое не се дозволува враќање во поранешната состојба, судот е должен оваа жалба заедно со жалбата на пресудата или на решението за примена на мерка на безбедност, или на воспитна мерка или за оддземање на имотна корист, како и со одговорот на жалбата и со сите списи да ја достави до повисокиот суд на решавање.

Член 87

Молбата за враќање во поранешната состојба по правило не го задржува извршувањето на пресудата односно на решението за примена на мерка на безбедност или на воспитна мерка или за одземање на имотна корист, но судот надлежен за решавање на молбата може да одлучи извршувањето да се запре додека не се донесе одлука по молбата.

Г л а в а ИХ

ТРОШОЦИ НА КРИВИЧНАТА ПОСТАПКА

Член 88

(1) Трошоци на кривичната постапка се издатоците направени по повод кривичната постапка од нејзиното поведување до нејзиното завршување и издатоците за преземените истражни дејствија пред истрагата.

(2) Трошоците на кривичната постапка опфаќаат:

1) трошоци за сведоци, вештаци, толкувачи и стручни лица, како и трошоци на увидот;

2) превозни трошоци на обвинетиот;

3) издатоци за доведување на обвинетиот, односно на лицето лишено од слобода;

4) превозни и патни трошоци на службените лица;

5) трошоци за лекување на обвинетиот за време додека се наоѓа во притвор, затвор заради судење, како и трошоци за породување;

6) паушален износ;

7) награда и нужни издатоци на бранителот, нужни издатоци на приватниот тужител и на оштетениот како тужител и на нивните законски застапници, како и награда и нужни издатоци на нивните полномошници;

8) нужни издатоци на оштетениот и на неговиот законски застапник, како и награда и нужни издатоци на неговиот полномошник.

(3) Паушалниот износ се утврдува во рамките на износите определени со пропис, со оглед на траењето и сложеноста на постапка и имотната состојба на лицето кое е должно да го плати тој износ.

(4) Трошоците од точка 1 до 5 став 2 на овој член, како и нужните издатоци на назначениот бранител и назначениот полномошник на оштетениот како тужител (членови 67 и 93), во постапката поради кривичните дела за кои се гони по службена должност, се исплатуваат однапред од средствата на органот што ја води кривичната постапка, а се наплатуваат подоцна од лицата кои се должни да ги надоместат според одредбите на овој закон. Органот што ја води кривичната постапка е должен сите трошоци што се однапред исплатени да ги внесе во пописот кој ќе се приложи кон списите.

(5) Трошоците за преведување што ќе настанат со примена на одредбите на овој закон за правото бесплатна помош на преведувач нема да се наплатуваат од лицата кои според одредбите од овој закон се должни да ги надоместат трошоците на кривичната постапка.

Член 89

(1) Во секоја пресуда и решение со кое се запира кривичната постапка или се отфрла обвинителниот акт ќе се одлучи кој ќе ги поднесува трошоците на постапката и колку изнесуваат тие.

(2) Ако недостигаат податоци за висината на трошоците посебно решение за висината на трошоците ќе донесе истражниот судија, судијата поединец или претседателот на советот кога ќе се прибават тие податоци. Барањето со податоците за висината на трошоците може да се поднесе најдоцна во рок од 30 дена од денот на доставувањето на правосилната пресуда или на решението до лицето кое има право да постави такво барање.

(3) Кога за трошоците на кривичната постапка е одлучено со посебно решение, за жалбата против тоа решение одлучува советот (член 22 став 6).

Член 90

(1) Обвинетиот, оштетениот, оштетениот како тужител, приватниот тужи-тел, бранителот, законскиот застапник, полномошникот, сведокот, вештакот, толкувачот и стручното лице (член 161), без оглед на исходот на кривичната постапка, ги поднесуваат трошоците за своето доведување, за одлагање на истражното дејствие или на главниот претрес и другите трошоци на постапката, што ги причиниле по своја вина, како и соодветниот дел на паушалниот износ.

(2) За трошоците од став 1 на овој член се донесува посебно решение, освен ако за трошоците што ги поднесуваат приватниот тужител и обвинетиот се решава во одлуката за главната работа.

Член 91

(1) Кога судот ќе го огласи обвинетиот за виновен ќе изрече во пресудата дека е должен да ги надомести трошоците на кривичната постапка.

(2) Лицето што е обвинето за повеќе кривични дела нема да се осуди на надоместување на трошоците во поглед на делата за кои е ослободено од обвинението, доколку можат да се издвојат тие трошоци од вкупните трошоци.

(3) Во пресудата со која се огласени повеќе обвинети за виновни, судот ќе определи колкав дел од трошоците ќе поднесува секој од нив, а ако тоа не е можно, ќе ги осуди сите обвинети да ги поднесуваат трошоците солидарно. Плаќањето на паушалниот износ ќе се определи за секој обвинет посебно.

(4) Во одлуката со која решава за трошоците, судот може да го ослободи обвинетиот од должноста да ги надомести во целост или делумно трошоците на кривичната постапка од член 88 став 2 точки 1 и 6 на овој закон, ако со нивното плаќање би било доведено во прашање издржувањето на обвинетиот или на лицата кои тој е должен да ги издржува. Ако се утврдат овие околности по донесувањето на одлуката за трошоците, претседателот на советот може со посебно решение да го ослободи обвинетиот од должноста за надоместување на трошоците на кривичната постапка.

Член 92

(1) Кога ќе се запре кривичната постапка или кога ќе се донесе пресуда со која обвинетиот се ослободува од обвинението или со која се одбива обвинението или кога се отфрла обвинителниот акт во решението, односно во пресудата ќе се изрече дека трошоците на кривичната постапка од член 88 став 2 точка 1 до 5 на овој закон, како и нужните издатоци на обвинетиот и нужните издатоци и наградата на бранителот, паѓаат врз товар на буџетските средства, освен во случаите определени во следните ставови.

(2) Лицето кое поднело свесно лажна пријава ќе ги поднесува трошоците на кривичната постапка.

(3) Приватниот тужител е должен да ги надомести трошоците на кривичната постапка од член 88 став 2 точка 1 до 6 на овој закон, нужните издатоци на обвинетиот како и нужните издатоци на наградата на неговиот бранител, ако постапката е завршена со пресуда со која се ослободува обвинетиот од обвинението или со пресуда со која се одбива обвинението или со решение за запирање на постапката или се отфрла обвинителниот акт, освен ако е запрена постапката, односно ако е донесена пресуда со која се одбива обвинението поради смрт на обвинетиот или поради заболување од некоја трајна душевна болест или поради тоа што настапила застареност на кривичното гонење поради одолжување на постапката кое не може да се припише во вина на приватниот тужител. Ако постапката е запрена поради откажување од тужбата, обвинетиот и приватниот тужител можат да се порамнат во поглед на нивните меѓусебни трошоци. Ако има повеќе приватни тужители, трошоците ќе ги поднесуваат сите солидарно.

(4) Оштетениот кој се откажал од предлогот за гонење, поради што постап-ката е запрена, ќе ги поднесе трошоците на казнената постапка ако обвинетиот не изјави дека тој ќе ги плати.

(5) Кога судот ќе го одбие обвинението поради ненадлежност, одлука за тро-шоците ќе донесе надлежниот суд.

Член 93

(1) Наградата и нужните издатоци на бранителот и на полномошникот на приватниот тужител или на оштетениот е должно да ги плати застапуваното лице, без оглед на тоа кој според одлуката на судот е должен да ги поднесува трошоците на кривичната постапка, освен ако според одредбите на овој закон наградата и нужните издатоци на бранителот паѓаат врз товар на буџетските средства. Ако на обвинетиот му бил назначен бранител, а со плаќањето на наградата и на нужните издатоци би било доведено во прашање издржувањето на обвинетиот или издржувањето на лицето кое е должен тој да го издржува, наградата и нужните издатоци на бранителот ќе се исплатат од буџетските средства. Вака ќе се постапи и ако на оштетениот како тужител му бил назначен полномошник.

(2) Полномошник што не е адвокат нема право на награда, освен на надомест на нужните издатоци.

Член 94

За должноста за плаќање на трошоците што ќе настанат кај повисокиот суд одлучува конечно тој суд согласно со одредбите на членовите од 88 до 93 на овој закон.

Член 95

Поблиски прописи за надомест на трошоците во кривичната постапка пред судовите донесува министерот за правда.

Г л а в а Х

ИМОТНО-ПРАВНИ БАРАЊА

Член 96

(1) Имотно-правно барање што настанало поради извршување на кривично дело ќе се расправи по предлог од овластените лица во кривична постапка, ако со тоа не би се одолжувала значително оваа постапка.

(2) Имотно-правно барање може да се однесува на надомест на штета, на враќање предмети или на поништување на определена правна работа.

Член 97

Предлог за остварување на имотно-правно барање во кривична постапка може да поднесе лице кое е овластено да го остварува таквото барање во спор.

Член 98

(1) Предлог за остварување на имотно-правно барање во кривична постапка се поднесува до органот до кој се поднесува кривичната пријава или до судот пред кој се води постапката.

(2) Предлогот може да се поднесе најдоцна до завршувањето на главниот претрес пред првостепениот суд.

(3) Лицето овластено за поднесување предлог е должно да го означи опреде-лено своето барање и да поднесе докази.

(4) Ако овластеното лице не ставило предлог за остварување на имотно-правно барање во кривична постапка до подигањето на обвинението, ќе се извести дека може тој предлог да го стави до завршувањето на главниот претрес.

Член 99

(1) Овластените лица (член 97) можат до завршувањето на главниот претрес да се откажат од предлогот за остварување на имотно-правното барање во кривична постапка и да го остваруваат преку спор. Во случај на откажување од предлогот, таков предлог не може да се стави повторно, освен ако со овој закон не е определено нешто друго.

(2) Ако имотно-правното барање по ставениот предлог, а пред завршувањето на главниот претрес преминало на друго лице според правилата на имотното право, ќе се повика тоа лице да се изјасни дали останува при предлогот. Ако уредно повиканиот не се јави, се смета дека се откажал од ставениот предлог.

Член 100

(1) Судот пред кој се води постапката ќе го испита обвинетиот за фактите наведени во предлогот и ќе ги извиди околностите што се важни за утврдување на имотно-правното барање. Но и пред да е ставен таков предлог судот е должен да собере докази и да извиди што е потребно за одлучување за барањето.

(2) Ако со изведувањето на имотно-правно барање би се одложувала кривичната постапка значително, судот ќе се ограничи на собирање на оние податоци чиешто утврдување подоцна не би било можно или би било значително отежнато.

Член 101

(1) За имотно-правните барања одлучува судот.

(2) Во пресудата со која обвинетиот го огласува за виновен судот може да му го досуди на оштетениот имотно-правното барање во целост или може имотно-правното барање да му го досуди делумно, а за вишокот да го упати на спор. Ако податоците од кривичната постапка не даваат сигурна основа ни за целосно ни за делумно пресудување, судот ќе го упати оштетениот дека имотно-правното барање може да го остварува во целост преку спор.

(3) Кога судот ќе донесе пресуда со која обвинетиот се ослободува од обвине-нието или со која се одбива обвинението или кога со решение ќе ја запре кривич-ната постапка, или се отфрла обвинителниот акт, ќе го упати оштетениот дека може имотно-правното барање да го остварува во спор. Кога судот ќе се огласи за ненадлежен за кривичната постапка, ќе го упати оштетениот дека може имотно-правното барање да го пријави во кривичната постапка што ќе ја започне или продолжи надлежниот суд.

Член 102

Ако имотно-правното барање се однесува на враќање на предмет, а судот ќе установи дека предметот му припаѓа на оштетениот и дека се наоѓа кај обвинетиот или кај некој од учесниците во кривичното дело или кај лице на кое му го дале тие на чување, ќе определи во пресудата предметот да му се предаде на оштетениот.

Член 103

Ако имотно-правното барање се однесува на поништување на определена правна работа, а судот најде дека барањето е основано, ќе изрече во пресуда целосно или делумно поништување на таа правна работа, со последиците што произлегуваат од таму, не засегајќи во правата на трети лица.

Член 104

(1) Правосилната пресуда со која е одлучено за имотно-правно барање судот може во кривичната постапка да ја измени само по повод повторување на кривичната постапка, или по повод барање за заштита на законитоста, вонредно преиспитување на правосилна судска пресуда.

(2) Надвор од овој случај осудениот, односно неговите наследници само во спор можат да бараат правосилната пресуда на кривичниот суд со која е одлучено за имотно-правно барање да се измени, и тоа ако постојат услови за повторување според одредбите што важат за парничната постапка.

Член 105

(1) По предлог од овластените лица (член 97) можат во кривичната постапка според одредбите што важат за извршната постапка да се определат привремени мерки за обезбедување на имотно-правното барање што настанало поради извршувањето на кривичното дело.

(2) Решението од став 1 на овој член го донесува во истрагата истражниот судија. По подигнатиот обвинителен акт решението го донесува надвор од главниот претрес претседателот на советот, а на главниот претрес советот.

(3) Против решението на советот за привремени мерки за обезбедување не е дозволена посебна жалба. Во други случаи за жалбата решава советот (член 22 став 6). Жалбата не го задржува извршувањето на решението.

Член 106

(1) Ако се во прашање предмети што несомнено му припаѓаат на оштете-ниот, а не служат како доказ во кривичната постапка, тие предмети ќе му се предадат на оштетениот и пред завршувањето на постапката.

(2) Ако повеќе оштетени се спорат за сопственоста на предметите, ќе се упатат на спор, а судот во кривичната постапка ќе определи само чување на предметите како привремена мерка за обезбедување.

(3) Предметите што служат како доказ ќе се одземат привремено и по завршувањето на постапката ќе му се вратат на сопственикот. Ако ваков предмет му е неопходно потребен на сопственикот тој може да му се врати и пред завршувањето на постапката, со обврска да го донесе по барање.

Член 107

(1) Ако оштетениот има барање спрема трето лице затоа што кај него се наоѓаат предметите прибавени со кривичното дело, или затоа што поради кривичното дело тоа дошло до имотна корист, судот во кривичната постапка може, по предлог од овластените лица (член 97), и според одредбите што важат за извршната постапка, да определи привремени мерки за обезбедување и спрема тоа трето лице. Одредбите на член 105 ставови 2 и 3 на овој закон важат и во овој случај.

(2) Во пресудата со која обвинетиот се огласува за виновен судот или ќе ги укине мерките од став 1 на овој член, ако не се веќе порано укинати, или ќе го упати оштетениот на спор со тоа што ќе се укинат овие мерки, ако не се поведе спор во рокот определен од судот.

Г л а в а ХИ

ДОНЕСУВАЊЕ И СООПШТУВАЊЕ НА ОДЛУКИТЕ

Член 108

(1) Во кривичната постапка одлуките се донесуваат во форма на пресуда, решение и наредба.

(2) Пресуда донесува само судот, а решенија и наредби донесуваат и други органи што учествуваат во кривичната постапка.

Член 109

(1) Одлуките на советот се донесуваат по усното советување и гласање. Одлуката е донесена кога гласале за неа мнозинството од членовите на советот.

(2) Претседателот на советот раководи со советувањето и гласањето и гласа последен. Тој е должен да се грижи за тоа сите прашања да се разгледаат сестрано и наполно.

(3) Ако во поглед на одделни прашања за кои се гласа се поделат гласовите на повеќе различни мислења, така што ниедно од нив да нема мнозинство, ќе се раздвојат прашањата и гласањето ќе се повторува додека не се постигне мнозинство. Ако на тој начин не се постигне мнозинството, одлуката ќе се донесе така што гласовите што се најнеповолни за обвинетиот ќе се придодадат кон гласовите што се од овие помалку неповолни, сi додека не се постигне потребното мнозинство.

(4) Членовите на советот не можат да одбијат да гласаат за прашањата што ќе ги постави претседателот на советот, но член на советот кој гласал обвинетиот да се ослободи или пресудата да се укине и останал во малцинство не е должен да гласа за санкцијата. Ако не гласа, ќе се земе како да се согласил со гласот што е најповолен за обвинетиот.

Член 110

(1) При одлучувањето прво се гледа дали судот е надлежен, дали е потребно да се дополни постапката, како и други претходни прашања. Кога ќе се донесе одлука за претходните прашања, се преминува на решавање за главната работа.

(2) При одлучувањето за главната работа прво ќе се гласа дали обвинетиот сторил кривично дело и дали е кривично одговорен, а потоа ќе се гласа за казната, за другите кривични санкции, за трошоците на кривичната постапка, за имотно-правните барања и за другите прашања за кои треба да се донесе одлука.

(3) Ако исто лице е обвинето за повеќе кривични дела, ќе се гласа за кривич-ната одговорност и за казната за секое од тие дела, а потоа за единствената казна за сите дела.

Член 111

Советувањето и гласањето се врши во тајно заседание.

(2) Во просторијата во која се врши советување и гласање можат да бидат присутни само членовите на советот и записничарот и резултатите од гласањето не се објавуваат.

Член 112

(1) Ако со овој закон поинаку не е определено, одлуките им се соопштуваат на заинтересираните лица со усно објаснување ако се присутни, а со доставување заверен препис ако се отсутни.

(2) Ако одлуката усно е соопштена, тоа ќе се назначи во записникот или на список, а лицето на кое му е дадено соопштението ќе го потврди тоа со свој потпис. Ако заинтересираното лице изјави дека нема да се жали, заведениот препис на усно соопштената одлука нема да му се достави, ако со овој закон поинаку не е определено.

(3) Преписите на одлуките против кои е дозволена жалба се доставуваат со упатство за правото на жалба.

Г л а в а ХИИ

ДОСТАВУВАЊЕ ПИСМЕНА И РАЗГЛЕДУВАЊЕ СПИСИ

Член 113

(1) Писмената се доставуваат по правило по пошта. Доставувањето може да се врши и преку органот на општината, преку службеното лице на органот што ја донел одлуката или непосредно кај тој орган.

(2) Поканата за главниот претрес или другите покани судот може и усно да му ги соопшти на лицето кое се наоѓа пред судот, со поука за последиците од недоаѓањето. Повикувањето извршено на овој начин ќе се забележи во записникот што повиканото лице ќе го потпише, освен ако е тоа повикување забележано во записникот за главниот претрес. Се смета дека со тоа е извршено полноважно доставување.

Член 114

Писменото за кое со овој закон е определено дека треба лично да се достави му се предава непосредно на лицето на кое му е упатено. Ако лицето на кое писменото мора лично да му се достави не се затече таму каде што треба да се изврши доставувањето, доставувачот ќе се извести кога и на кое место може тоа лице да го затече и ќе му остави кај едно од лицата наведени во член 115 од овој закон писмено известување заради примање на писменото да биде во определен ден и час во својот стан или на своето работно место. Ако и по ова доставувачот не го затече лицето на кое треба да му се изврши доставување, ќе постапи според одредбата на член 115 став 1 од овој закон и се смета дека со тоа е извршено доставувањето.

Член 115

(1) Писмената за кои во овој закон не е определено дека мораат лично да се достават исто така се доставуваат лично, но таквите писмена, во случај примателот да не се затече во домот или на работното место може да му се предадат на некој од неговите возрасни членови на домаќинството, кој е должен да го прими писменото. Ако тие не се затечат во домот, писменото ќе му се предаде на настојникот или на сосед, ако тие се согласат со тоа. Ако доставувањето се врши на работното место на лицето на кое треба да му се достави писменото, а тоа лице не се затече тука, доставувањето може да му се изврши на лице овластено за прием на пошта кое е должно да го прими писменото или на лице кое е вработено на истото место, ако тоа се согласи да го прими писменото.

(2) Ако се утврди дека на лицето на кое треба писменото да му се достави е отсутно и дека лицата од став 1 на овој член не можат поради тоа писменото на време да му го предадат, писменото ќе се врати со назначување каде се наоѓа отсутниот.

Член 116

(1) На обвинетиот лично ќе му се достави поканата за првото испитување во истрагата и поканата за главниот претрес.

(2) На обвинетиот кој нема бранител лично ќе му се достави обвинителниот акт, обвинителниот предлог или приватната тужба, пресудата и другите одлуки од чие доставување тече рокот за жалба како и жалбата на спротивната странка што се доставува заради одговор. По барање на обвинетиот пресудата и другите одлуки ќе му се достават на